توضيح سخن امام(عليه السلام)

ما هنگامى مى توانيم مفاد و منظور كلام جامع و بلند امام سجاد(عليه السلام)را خوب درك كنيم كه نسبت به خداوند متعال و اهداف وى از خلقت انسان ها و ساير موجودات، شناخت صحيح داشته باشيم. زيرا شناخت صحيح خداوند متعال است كه به انسان امكان شناخت پيامبر و امامان را مى دهد.

به طور حتم اگر شناخت و برداشت انسان نسبت به معارف الهى ضعيف و ناچيز باشد و خصوصيات و صفات خداوند را در حدّ لزوم نشناسد، در معرفت پيامبر و امام نيز ناتوان خواهد بود; تاجايى كه ممكن است كسانى را به عنوان پيامبر يا امام و خليفه بشناسد كه اساساً لياقت اين مَناصب سه گانه را نداشته باشند. پس شناخت صحيح خداوند است كه به انسان، اين بينش و فهم را مى دهد كه دنبال هر كس كه ادّعاى نبوّت يا خلافت و امامت را بنمايد، نرود و بدون دليل و برهانِ قاطع، سخن كسى را نپذيرد.

با توجه به اين مقدّمه كوتاه، چنين نتيجه مى گيريم كه تمام انحرافاتى كه در امم گذشته و صدر اسلام در امّت اسلام رخ داد و مردم را به انحراف و ضلالت كشاند، معمولا به واسطه كسانى بود كه شناخت آن ها نسبت به خدا و پيامبران، ضعيف و نادرست بود; امت حضرت موسى(عليه السلام) به واسطه عدم شناخت صحيح و كافى از خدا و پيامبر، در آزمايش كوتاه و چهل روزه، شكست خورد و به دنبال سامرى و گوساله اش راه افتاده و دست از بندگى خداوند عالم كشيده و گوساله را به عنوان معبود خود پذيرفتند.^([6])

لذا در دعاهاى رسيده از ائمه اطهار(عليهم السلام) اين نكته خاطر نشان گرديده است كه در هر حال، انسان بايد شناخت خود را نسبت به خدا افزايش دهد و با دعا و درخواست از خداوند متعال كمك بگيرد. زيرا شناخت صحيح معارف دينى، اعم از شناخت پيامبر و امام، بستگى به شناخت خداوند دارد. لذا سفارش شده است كه در هنگام دعا و كمك خواستن از خداوند چنين بگوييم:

«اللّهُمَّ عرِّفني نفسك فإنّك إن لم تُعرِّفنى نفسك لم أعرف نبيّك، اللّهُمَّ عرّفني رسولك فإنَّك إن لم تعرّفني رسولك لم أعرف حجّتك، اللّهمَّ عرّفني حجّتك فإنّك إن لم تعرّفنى حجّتك ضللت عن دينى».^([7])

«خداوندا! خودت را به من بشناسان. زيرا اگر خودت را به من نشناساندى، فرستاده ات را نخواهم شناخت. خداوندا! فرستاده ات را به من بشناسان. زيرا اگر فرستاده ات را معرّفى ننمودى، حجّت تو را نخواهم شناخت. خداوندا! حجّت خود را به من بشناسان. زيرا اگر حجّتت را به من نشناساندى، از دينم منحرف خواهم گشت».

مضمون اين دعاى شريف شاهد گفتار ماست كه گفتيم اگر خدا را خوب بشناسيم، رسول خدا را نيز خواهيم شناخت و اگر پيامبر را شناختيم، امام و حجت خدا، بعد از وى را نيز خواهيم شناخت.

آنچه در توضيح جملات اين دعا بايد گفت اين كه معرفت خداوند متعال داراى مراتب و درجاتى است كه انسان تا حدّى به بركت فطرت و عقل مى تواند به آن دست يابد; لكن معرفت صحيح و كامل را بايد به كمك پيامبران الهى و خلفاى راستين آنان كه بيانگر معارف دينى هستند، كسب كرد.

در اين موضوع از ائمه اطهار(عليهم السلام) روايات فراوان رسيده است كه به يك نمونه از آن اشاره مى كنيم:

ابى حمزه ثمالى از امام باقر(عليه السلام) نقل مى كند كه آن حضرت فرمودند:

«إنّما يعبداللّه من يعرف اللّه فأمّا من لايعرف اللّه فإنّما يعبده هكذا ضُلالا.^([8])

قلت: جعلت فداك فما معرفة اللّه؟

قال: تصديق اللّه عزّوجلّ و تصديق رسوله و موالاة على(عليه السلام)والإئتمام به وبالائمّة الهدى(عليهم السلام) والبرائة إلى اللّه عزّوجلّ من عدوّهم، هكذا يعرف اللّه عزّوجلّ».^([9])

«همانا كسى خدا را عبادت مى كند كه او را شناخته باشد; امّا كسى كه خدا را نشناسد، عبادت او از روى ضلالت و گمراهى انجام مى گيرد».

ابو حمزه با شنيدن اين سخن از امام باقر(عليه السلام)، عرض كرد: معرفت خدا چيست؟

حضرت فرمود:

«معرفت خدا، تصديق خدا و تصديق رسول خدا و دوستى على بن ابى طالب و پيروى نمودن از او و ائمه هدى(عليهم السلام) و بيزارى جستن از دشمنان آن ها است. اين است معرفت صحيح خداوند عزّوجلّ».